დია პორტალზე საერთაშორისო ზარალის რეესტრში ოთხი ახალი კატეგორია გაიხსნა
უკრაინის დია პორტალმა საერთაშორისო ზარალის რეესტრში (RD4U) ოთხი ახალი საკლასო კატეგორია დაამატა. ახალი კატეგორიები მოიცავს ჯანდაცვაზე და განათლებაზე წვდომის დაკარგვას, საერთაშორისო სამართლის სხვა დარღვევებს და ეკონომიკური ზარალის ნარჩენ კატეგორიას. განაცხადი პორტალის მეშვეობით ივსება და ავტომატურად გადაეგზავნება ჰააგაში მდებარე რეესტრს.
მთავარი მომენტები
- დია პორტალზე RD4U-სთვის ოთხი ახალი კატეგორია გაიხსნა: A4.1 (ჯანდაცვაზე წვდომის დაკარგვა), A4.2 (განათლებაზე წვდომის დაკარგვა), A2.10 (საერთაშორისო სამართლის სხვა დარღვევები), A3.7 (ეკონომიკური ზარალის სხვა შემთხვევები).
- A4.1 მოიცავს შემთხვევებს, როცა მკურნალობა ან ოპერაცია შეუძლებელი იყო საავადმყოფოს განადგურების, მედპერსონალის ნაკლებობის ან დაწესებულებამდე მიუსადგომელობის გამო.
- A4.2 მოიცავს სასწავლო დაწესებულების დაზიანებით, ოკუპაციით, სიცოცხლისთვის საფრთხით ან დისტანციურად სწავლის შეუძლებლობით გამოწვეულ ზარალს.
- A2.10 მოიცავს სხვა კატეგორიებში მოუხსენიებელ შემთხვევებს: ჰუმანიტარულ დახმარებაზე, წყალზე, გათბობაზე და ელექტროენერგიაზე წვდომის შეზღუდვას, რუსული მოქალაქეობის იძულებით მინიჭებას, მოსახლეობის ცოცხალ ფარად გამოყენებას.
- A3.7 მოიცავს ნათესავის გარდაცვალვით/გაუჩინარებით გამოწვეულ მატერიალური დახმარების დაკარგვას, მკურნალობის/დაკრძალვის ხარჯებს, ძვირფასი მოძრავი ქონების ან ფიზიკური პირი-მეწარის აქტივების დაკარგვას.
- განაცხადის შესატანად მომხმარებელი დია პორტალზე შედის, ირჩევს კატეგორიას, ავსებს ფორმას, ამაგრებს მტკიცებულებებს, აწერს ხელს და აგზავნის; განაცხადი ავტომატურად გადაეგზავნება საერთაშორისო რეესტრს.
- RD4U-ს შეიქმნა უკრაინის, ევროკავშირის და 43 სხვა ქვეყნის მიერ ჰააგაში, და არ გასცემს კომპენსაციას — შეგროვებული მონაცემები საფუძვლად უნდა დაედოს მომავალ საკომპენსაციო მექანიზმს.
რატომ არის მნიშვნელოვანი
ახალი კატეგორიები აფართოებს იმ ზარალის ჩამონათვალს, რომელიც ომის მსხვერპლებს ცენტრალური სამთავრობო პორტალის მეშვეობით შეუძლიათ დააფიქსირონ. განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია, რომ ჯანდაცვასა და განათლებაზე წვდომის დაკარგვა, რომელიც ადრე რთულად იყო რაოდენობრივად შესაფასებელი, ახლა საერთაშორისო დოკუმენტირების პროცესში ჩაერთვა. რუსული მოქალაქეობის იძულებით მინიჭება და მოსახლეობის ცოცხალ ფარად გამოყენება ფორმალურად კლასიფიცირდება როგორც საერთაშორისო სამართლის დარღვევა, ხოლო A3.7 კატეგორია ფართო ეკონომიკური ზარალის შემთხვევებს აფართოებს. მთლიანობაში, ეს განაცხადები ამტკიცებს მომავალი საკომპენსაციო მექანიზმის სამტკიცო ბაზას, რომლის საბოლოო ეტაპზე რუსეთმა უნდა გადაიხადოს.
რა მოხდა
უკრაინის დია პორტალმა საერთაშორისო ზარალის რეესტრში (RD4U) განაცხადების ოთხი ახალი კატეგორია დაამატა. A4.1 კატეგორია ეხება ჯანდაცვაზე წვდომის დაკარგვას — მათ შორის, როცა ჰოსპიტლის განადგურების, მედპერსონალის ნაკლებობის ან დაწესებულებამდე მიუსადგომელობის გამო მკურნალობა შეუძლებელი გახდა. A4.2 მოიცავს სასწავლო დაწესებულების დაზიანებით, ოკუპაციით, სიცოცხლისთვის საფრთხით ან დისტანციურად სწავლის შეუძლებლობით გამოწვეულ ზარალს. A2.10 გულისხმობს სხვა კატეგორიებში მოუხსენიებელ საერთაშორისო სამართლის დარღვევებს, მათ შორის ჰუმანიტარულ დახმარებაზე, წყალზე, გათბობასა და ელექტროენერგიაზე წვდომის შეზღუდვას, რუსული მოქალაქეობის იძულებით მინიჭებას და მოსახლეობის ცოცხალ ფარად გამოყენებას. A3.7 ეხება ეკონომიკურ ზარალს, რომელიც სხვა კატეგორიებში არ ჯდება — ნათესავის გარდაცვალვით/გაუჩინარებით გამოწვეულ მატერიალური დახმარების დაკარგვას, მკურნალობის ან დაკრძალვის ხარჯებს და ძვირფასი მოძრავი ქონების ან ფიზიკური პირი-მეწარის აქტივების დაკარგვას. განაცხადის შესატანად მომხმარებელი დია პორტალზე შედის, „რეპარაციები: საერთაშორისო ზარალის რეესტრი" განყოფილებაში ირჩევს შესაბამის კატეგორიას, ავსებს ფორმას, ამაგრებს ხელმისაწვდომ მტკიცებულებებს, აწერს ხელს და აგზავნის; განაცხადი ავტომატურად გადაეგზავნება ჰააგაში მდებარე საერთაშორისო რეესტრს. ომბუდსმენმა ლუბინეცმა განაცხადა, რომ მსხვერპლთათვის განაცხადების ოთხი ახალი კატეგორია გაიხსნა.
როგორ აშუქებენ უკრაინული წყაროები
ყველა წყარო უკრაინულია, უკრაინულ ენაზე გამოცემული და ახალ კატეგორიებს რუსეთის აგრესიის მსხვერპლთათვის სერვისის გაფართოებად ასახელებს. უკრაინული გამოცემები განსაკუთრებულ ყურადღებას ამახვილებს დია პორტალის როლსა და ჩართულ სახელმწიფო უწყებებზე (ციფრული ტრანსფორმაციის სამინისტრო, იუსტიციის სამინისტრო, ომბუდსმენის აპარატი), ხოლო სათაურები და ლიდები პრაქტიკულ მომხმარებლისეულ გამოცდილებაზე ამახვილებს ყურადღებას — რომელი კატეგორიები გაიხსნა და როგორ შეიტანოს განაცხადი დიას მეშვეობით, ნაცვლად საერთაშორისო დიპლომატიური კონტექსტისა. ჟურნალისტური მასალა პირდაპირ მიაწერს დოკუმენტირებულ ზიანს რუსეთის აგრესიას და რეესტრს წარმოაჩენს როგორც მომავალი საკომპენსაციო მექანიზმის საფუძველს, რომელსაც საბოლოოდ რუსეთი გადაიხდის.
სად განსხვავდება გაშუქება
წყაროები შეუთავსებელია ორ საკითხზე. ერთი ნაწილი აცხადებს, რომ RD4U-მ მუშაობა 2023 წელს, ევროპის საბჭოს მეთვალყურეობით დაიწყო, ხოლო მეორე — რომ რეესტრმა ფუნქციონირება 2024 წლის აპრილში დაიწყო. ამასთან, განსხვავდება დაგროვილი განაცხადების რაოდენობაც: ერთგან მოცემულია თითქმის 150,000 განაცხადი 2026 წლის აპრილის ბოლოსთვის, მეორეგან — თითქმის 180,000 განაცხადი აგვისტოს შუა პერიოდისთვის (წელი მითითებული არ არის).
კონტექსტი
საერთაშორისო ზარალის რეესტრი (RD4U) უკრაინის, ევროკავშირის და 43 სხვა ქვეყნის მიერ არის შექმნილი ჰააგაში. მისი შექმნის შეთანხმებას ხელი 2023 წლის 17 მაისს ევროპის საბჭოს 40-ზე მეტმა წევრმა სახელმწიფომ, ასევე აშშ-მ, იაპონიამ და კანადამ მოაწერეს. RD4U-ს აგროვებს, ინახავს და სისტემატიზებს რუსეთის აგრესიით გამოწვეული ზარალის შესახებ განაცხადებს, თუმცა თავად კომპენსაციას არ გასცემს. 2026 წლის აპრილის ბოლოსთვის RD4U-ში 21 ღია კატეგორიაში თითქმის 150,000 განაცხადი იყო მიღებული, ყოველდღიურად კიდევ დაახლოებით 200 ახალი განაცხადი შემოდის; მოსალოდნელი საერთო რაოდენობა 6-8 მილიონია. კომპენსაციის კომისია, რომელსაც ყველა განაცხადის განხილვა და ზარალის რეალური მოცულობის შეფასება ევალება, შექმნის იდეა ევროპის საბჭოს საპარლამენტო ასამბლეამ (PACE) მხარი დაუჭირა და უკრაინის უმაღლესმა რადამ რატიფიცირება მისცა. უკრაინას ასევე 2022 წლიდან ფუნქციონირებს ეროვნული დაზარალებული და განადგურებული ქონების რეესტრი, საიდანაც ზოგიერთი კატეგორიისთვის მონაცემები RD4U-ში გადაიტანება. დია პორტალის სერვისი ციფრული ტრანსფორმაციის სამინისტროსთან და იუსტიციის სამინისტროსთან ერთად შვეიცარია-უკრაინის EGAP პროგრამის მხარდაჭერით მუშავდება.