საკანცელარიოს სასამართლომ ეროვნულ ბანკს გირაოს გადახდების შეჩერების გამოძიება დაავალა

რატომ არის მნიშვნელოვანი

საკანცელარიოს ეპიზოდი ეხება ბანკების მიერ გირაოს გადახდების ბლოკირების პრაქტიკას, რის გამოც „ფორესტ გამპის“ საქმეში ბრალდებულები — მათ შორის ყოფილი პრეზიდენტის კანცელარიის თავმჯდომარის მოადგილე ირინა მუდრა — სასამართლოს გადაწყვეტილების მიუხედავად წინასწარი პატიმრობის პირობებში რჩებიან. უფლებადამცველები ამტკიცებენ, რომ ეს არღვევს ადამიანის უფლებათა ევროპულ კონვენციას და უკრაინის კონსტიტუციას. ВАКС-ის გადაწყვეტილებამ NBU სასამართლო კონტროლის ქვეშ მოაქცია: ცენტრალურ ბანკს უნდა დაამტკიცოს, რომ არ იგინება ბანკებს გირაოს გადახდებზე უარის თქმისკენ მიმართულებით. ეს ხდება იმ ფონზე, როცა NABU და SAP მაღალი რანგის ყოფილი ჩინოსნების წინააღმდეგ მნიშვნელოვან საქმეებს ეჭვქვეშ აყენებენ, რაც უკრაინის ანტიკორუფციული ინსტიტუტების ნდობას ეხება.

რა მოხდა

24 სექტემბერს უკრაინის უმაღლესი ანტიკორუფციული სასამართლოს გამომძიებელმა მოსამართლემ დააკმაყოფილა ირინა მუდრას დაცვის საჩივარი, რომელშიც ბანკების მიერ გირაოს გადახდის უარის თქმა გააპროტესტა. სასამართლომ დაადგინა, რომ ასეთმა უარყოფამ შეიძლება დაარღვიოს პატიმრის უფლებები და NBU-ს 24 საათი მისცა: 1) გადამოწმებინა, ბლოკავენ თუ არა ბანკები ВАКС-ის ანგარიშზე გირაოს გადახდებს; 2) თუ უარი დაუსაბუთებელია — მიეღო ზომები გადახდის დასრულებისთვის; 3) სასამართლოსა და დაცვის მხარეს გადაეცა ბანკებისთვის „გირაოსთან“ დაკავშირებული ყველა წერილი და რეკომენდაცია და მასობრივი უარყოფების შესახებ მიღებული შეტყობინებები; 4) შემოწმების შედეგების შესახებ ეცნობა. გადაწყვეტილება საბოლოოა და გასაჩივრებას არ ექვემდებარება.

ფონი: 19 აგვისტოს NABU-მ და SAP-მა გამოაცხადეს სპეცოპერაცია „ფორესტ გამპი“, რომელიც ეხება სახელმწიფო ბანკ „სენს ბანკის“ აღების და „მიდასის“ საქმის ფიგურანტისთვის „დანაშაულებრივი წარმოშობის" თანხით გირაოს გადახდის სქემას. იმავე დღეს პრეზიდენტმა ვოლოდიმირ ზელენსკიმ მუდრა თანამდებობიდან გაათავისუფლა. 25 აგვისტოს ВАКС-მა მუდრასთვის 20 მლნ გრივნიანი გირაოს ალტერნატივით პატიმრობა შეარჩია, თუმცა პროკურორი 150 მლნ გრივნას ითხოვდა, ამტკიცებდა, რომ მუდრას 250 მლნ გრივნაზე მეტი აქტივი ჰქონდა. მუდრამ საკუთარი სახსრებიდან მხოლოდ 5 მლნ გრივნა შეიტანა ანგარიშების დაყადაღებამდე; მისი ქმრის მცდელობას დანარჩენის გადახდისთვის ბანკებმა უარი უთხრეს. საქმის სხვა ფიგურანტმა, დეპუტატმა ვადიმ სტოლიარმა, განაცხადა, რომ 300 მლნ გრივნის გირაოს დადებას შეძლებდა — იმ ბანკებმაც უარი განაცხადეს, რომელთა ფინანსური მონიტორინგის განყობილებებმა ასეთი სახსრები რისკად მიიჩნიეს. ზოგ შემთხვევაში ბანკებმა სტოლიართან საბანკო მომსახურების ხელშეკრულებებიც გააუქმეს.

სამოქალაქო საზოგადოების რეაქცია: ექვსმა ორგანიზაციამ — ხარკოვის ადამიანის უფლებათა დაცვის ჯგუფმა, ადამიანის უფლებათა უკრაინულმა ინსტიტუტმა, სამოქალაქო თავისუფლებათა ცენტრმა, ჰელსინკის ადამიანის უფლებათა კავშირის სამოქალაქო საზოგადოებამ, „ადამიანი და კანონის" ფონდმა და უკრაინის იურიდიული დახმარების ფონდმა — NBU-ს მოუწოდა შეეჩერებინა გირაოს გადახდების ბლოკირება. მათი თქმით, ბანკები უარს იმეორებენ მცირე თანხებზეც (10, 100, 1 000 გრივნა), ასევე ადვოკატებისა და ნათესავების გადახდებზე, რაც არღვევს ევროპულ კონვენციას და უკრაინის კონსტიტუციას.

სად განსხვავდება გაშუქება

სამი ძირითადი უთანხმოება ჩანს. პირველი, ბანკები და ბანკთან დაკავშირებული წყაროები ამტკიცებენ, რომ NBU-მ რეკომენდაცია მისცა არ განეხორციელებინათ ВАКС-ის ანგარიშზე გირაოს გადახდები, NBU კი საჯაროდ უარყოფს „ხელით ჩარევას" და ამ ცნობებს „აბსურდულს" უწოდებს (ZN.UA, НВ, Суспільне Новини, hromadske, Інтерфакс-Україна, Українська правда). მეორე, NBU აცხადებს, რომ ბანკებს არ მიუცია ინსტრუქცია ავტომატურად უარი ეთქვათ ან მიეღოთ გირაოს გადახდები და რომ თითოეულ ტრანზაქციაზე გადაწყვეტილებას ბანკი რისკზე დაფუძნებული ანალიზით იღებს, უფლებადამცველები და მუდრას დაცვა კი ამტკიცებენ, რომ ბანკები მხოლოდ იმიტომ ბლოკავენ გადახდებს, რომ დანიშნულებაში „გირაო“ წერია და მიმღები ВАКС-ის ანგარიშია (hromadske, Інтерфакс-Україна). მესამე, დეპუტატმა ოლჰა ვასილევსკა-სმაგლიუკმა საჯაროდ დაუსვა ВАКС-ის გადაწყვეტილების შესრულებადობის საკითხი, მიუთითა, რომ უზენაესი სასამართლოს დიდმა პალატამ და კასაციურმა სისხლის სამართლის სასამართლომ განმეორებით აღნიშნა, რომ სისხლის სამართლის პროცედურული კოდექსი არ ითვალისწინებს გამომძიებელი მოსამართლის გადაწყვეტილებით შემოწმების დანიშვნას (ZN.UA, hromadske).

კონტექსტი

„ფორესტ გამპის“ სპეცოპერაცია, რომელიც NABU-მ და SAP-მა 19 აგვისტოს გამოაცხადეს, იძიებს სახელმწიფო „სენს ბანკის" აღების და მისი კერძო ინტერესებისთვის გამოყენების სქემას, მათ შორის „მიდასის“ საქმის ფიგურანტისთვის „დანაშაულებრივი წარმოშობის" თანხით გირაოს გადახდის ფაქტს — საქართველოს „მინდიჩის საქმედ" წოდებულ საქმეში, სადაც „ფორესტ გამპმა“ ვერ დაასახელა, ჟურნალისტური ცნობებით, ყოფილი ენერგეტიკისა და იუსტიციის მინისტრი ჰერმან ჰალუშენკო იგულისხმება. 19 აგვისტოს პრეზიდენტმა ზელენსკიმ ირინა მუდრა პრეზიდენტის კანცელარიის თავმჯდომარის მოადგილის თანამდებობიდან გაათავისუფლა; 25 აგვისტოს ВАКС-მა მას 20 მლნ გრივნიანი გირაოს ალტერნატივით პატიმრობა შეურჩია. პროკურორებმა განაცხადეს, რომ მუდრას 250 მლნ გრივნაზე მეტი აქტივი შეიძლება ჰქონდეს და 150 მლნ გრივნიანი გირაო მოითხოვეს; მან საკუთარი სახსრებიდან მხოლოდ 5 მლნ გრივნა შეიტანა ანგარიშების დაყადაღებამდე, ხოლო მისი ქმრის მცდელობას დანარჩენის გადახდისთვის ბანკებმა უარი უთხრეს.