რუსეთმა ოკუპირებულ უკრაინულ ტერიტორიებზე პირველად ჩაატარა სახელმწიფო დუმის ე.წ. არჩევნები

რატომ არის მნიშვნელოვანი

რუსეთმა საპარლამენტო საარჩევნო პროცესი პირველად გაავრცელა სრულმასშტაბიანი შეჭრის შემდეგ ანექსირებულ უკრაინულ ტერიტორიებზე, რაც კიევსა და ბრიუსელში ანექსიის ლეგიტიმაციის მცდელობად შეფასდა.

რა მოხდა

2026 წლის 18–20 სექტემბერს რუსეთმა სახელმწიფო დუმის არჩევნები პირველად ჩაატარა უკრაინის იმ ოკუპირებულ ტერიტორიებზე, რომლებიც მოსკოვმა 2022 წლის სექტემბერში ანექსიად გამოაცხადა. კენჭისყრა მიმდინარეობდა დონეცკის, ლუჰანსკის, ხერსონისა და ზაპორიჟჟიის ოლქების ოკუპირებულ ნაწილებში, აგრეთვე 2014 წელს ანექსირებულ ყირიმსა და სევასტოპოლში. ოკუპირებულ ტერიტორიებზე კენჭისყრა რუსეთის დანარჩენ ნაწილზე ადრე — 2026 წლის აგვისტოს ბოლოს — დაიწყო. რუსული მონაცემებით, ოკუპირებულ ოთხ ოლქში 3,5 მილიონზე მეტი ამომრჩეველია რეგისტრირებული. რუსეთის ცესკ-ის მონაცემებით, პროტოკოლების 95,18%-ის დათვლის შემდეგ „ერთიანმა რუსეთმა“ 57,83% მიიღო.

კიევმა არჩევნები უკანონოდ მიიჩნია. უკრაინის ცესკ-მა მათი ჩატარება არალეგიტიმურად ცნო. უკრაინის სახელმწიფო უსაფრთხოების სამსახურმა (СБУ) მოუწოდა ოკუპირებულ ტერიტორიების მცხოვრებლებს არ მიეღოთ მონაწილეობა და გააფრთხილა, რომ ამ არჩევნების ორგანიზება სისხლის სამართლის პასუხისმგებლობას გამოიწვევს უკრაინის სისხლის სამართლის კოდექსის 111-1 მუხლის მე-5 ნაწილით — სასჯელი 10 წლამდე თავისუფლების აღკვეთას ქონების კონფისკაციით. უკრაინის საგარეო საქმეთა სამინისტრომ პროცესი „ფარსად“ მონახაზა და საერთაშორისო საზოგადოებას შედეგების არაღიარებისკენ მოუწოდა. ევროკომისიის პრესსპიკერმა კრისტიან ვიგანდმა კენჭისყრა საერთაშორისო სამართლის „კიდევ ერთ უხეშ დარღვევად“ შეაფასა და განაცხადა, რომ ევროკავშირი მას არასოდეს აღიარებს.

უკრაინულო ჟურნალისტებმა და უფლებადამცველებმა ოკუპირებულ ტერიტორიებზე ამომრჩევლებზე ზეწოლის მრავალი ფაქტი დააფიქსირეს. „დონბას SOS“-ის კოორდინატორმა ვიოლეტა არტემჩუკმა განაცხადა, რომ ადგილობრივი საარჩევნო კომისიების წევრები რუს სამხედროებთან და სამართალდამცავებთან ერთად კარდაკარ დადიოდნენ და ადამიანებს კენჭისყრაში მონაწილეობას აიძულებდნენ. მოსკოვის მიერ დანიშნული ადგილობრივი ხელისუფლება ბიუჯეტის სფეროს თანამშრომლებს დათხოვნით ემუქრობოდა, ხოლო პენსიონერები და შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე პირები, რომლებიც სოციალურ დახმარებაზე არიან დამოკიდებულნი, „არალოიალურთა“ სიაში შეიძლება მოხვდნენ და გასცემების ან ჰუმანიტარული დახმარების გარეშე დარჩნენ. დონეცკის ოლქის ოკუპირებულ ნაწილში ერთ-ერთ უბანზე კენჭისყრის პროცესს შეიარაღებული რუსი სამხედრო აკვირდებოდა. ჟურნალისტმა ოლეგ ბატურინმა დააფიქსირა, რომ ხერსონის ოლქის ოკუპირებულ ტერიტორიაზე ე.წ. საარჩევნო უბნებზე მოსული ამომრჩევლების რაოდენობა მცირე იყო.

როგორ აშუქებენ უკრაინული წყაროები

უკრაინული მედია და ინსტიტუციები არჩევნებს თანმიმდევრულად „ფსევდო არჩევნებს“, „ფარსს“ და „უკანონო არჩევნებს“ უწოდებენ. ყურადღება გამახვილებულია იძულების მექანიზმებზე: შეიარაღებული რუსი სამხედროების მიერ უბნებზე დაკვირვება, საარჩევნო კომისიების კარდაკარ ვიზიტები სამხედრო/სამართალდამცავთა თანხლებით, ბიუჯეტის სფეროს თანამშრომლების მუქარა და პენსიონერების/შეზღუდული შესაძლებლობის პირების სოციალური დახმარების შეჩერების საფრთხე. ხაზგასასმელია უკრაინის ინსტიტუციური რეაგირება: ცესკ-ის რეზოლუცია არალეგიტიმურობის შესახებ, СБУ-ს გაფრთხილება სისხლის სამართლის პასუხისმგებლობის შესახებ, საგარეო საქმეთა სამინისტროს განცხადება და ცხრა უკრაინული უფლებადამცველი ორგანიზაციის მოწოდება მოსახლეობისთვის, არ მისულიყვნენ უბნებზე. ჟურნალისტები ასევე მიუთითებენ საარჩევნო კამპანიის სისუსტეზე: ჟურნალისტ ანა მურლიკინას ცნობით, ქუჩებში აგიტაცია მინიმალური იყო, „ერთიანი რუსეთის“ მასალები კი თითქმის არ გამოჩენილა.

სად განსხვავდება გაშუქება

წყაროები რამდენიმე საკითხზე ერთმანეთს ვერ ეთანხმება. „დონეცკის რესპუბლიკის“ ე.წ. „რესპუბლიკური საარჩევნო კომისიის“ თავმჯდომარე ვოლოდიმირ ვისოცკი აცხადებს, რომ ძირითადი კენჭისყრის მეორე დღის საღამოსთვის მოსახლეობის აქტივობამ 80,88% შეადგინა, მაგრამ ამავე წყაროებში ე.წ. ადრენს კენჭისყრის შემდეგ ციტირებულია 75%-იანი მაჩვენებელი. ველზე მოსახლეობის ჩართულობის შეფასება ადგილმდებარეობის მიხედვით მკვეთრად განსხვავდება: „დნრ“-ის ოფიციალური წყაროები მაღალ აქტივობაზე მეტყველებს, ხოლო ჟურნალისტ ოლეგ ბატურინის ცნობით, ხერსონის ოლქის ოკუპირებულ ნაწილში უბნებზე მოსული მოქალაქეების რაოდენობა მცირე იყო. „ერთიანი რუსეთის“ მიერ მიღებული ხმების მაჩვენებელიც განსხვავებულია: რუსეთის ცესკ-ი პროტოკოლების 95,18%-ის დათვლის შემდეგ 57,83%-ს ასახელებს, რუსულ „ეგზიტპოლებში“ კი დაახლოებით 50%-იანი მონაცემი გავრცელდა.

კონტექსტი

რუსეთმა დონეცკის, ლუჰანსკის, ზაპორიჟჯიისა და ხერსონის ოლქების ანექსია 2022 წლის სექტემბერში გამოაცხადა, თუმცა ამ ტერიტორიებს სრულად არ კონტროლებს, ხოლო ანექსია საერთაშორისო აღიარებას არ მოუპოვებია. ყირიმი რუსეთმა 2014 წელს ანექსია გამოცხადდა. 2022 წელს ოკუპირებულ ტერიტორიებზე ე.წ. რეფერენდუმები ჩატარდა, 2023 წელს კი — რეგიონული ორგანოების ე.წ. არჩევნები. 2026 წლის ივნისში რუსეთის ცესკ-მა ოკუპირებულ ტერიტორიებზე საარჩევნო პროცესის ორგანიზების შესახებ გადაწყვეტილებები მიიღო, მათ შორის უკანონოდ შექმნა 11 ერთმანდატური ოლქი დონეცკის, ლუჰანსკის, ზაპორიჟჯიის, ხერსონის ოლქების, აგრეთვე ყირიმისა და სევასტოპოლის ოკუპირებულ ტერიტორიებზე.