სახალხო დამცველი: უკრაინის ვეტერანების 50%-ზე მეტი ფიქრობს, რომ სახელმწიფო მათ უფლებებს არ იცავს

რატომ არის მნიშვნელოვანი

ლუბინეცის შეფასება სახელმწიფოს ეფექტიანობის მკაცრი ტესტია იმ მოსახლეობის მიმართ, რომელიც უკვე 2 მილიონს აღემატება და მისი პროგნოზით ომის დასრულების შემდეგ 5-დან 6,5 მილიონამდე გაიზრდება, რაც შემდეგი 30 წლის განმავლობაში სახელმწიფო პოლიტიკის ფორმირებას უნდა განსაზღვრავდეს. ეს მონაცემები ვეტერანთა საჩივრების მკვეთრ ზრდას ასახავს — 2026 წლის პირველ რვა თვეში 1 900-ზე მეტი საჩივარია მიღებული 2025 წლის მთელი წლის ოდნავ მეტ 2 000-თან შედარებით — და ლოკალურ დონეზე სერვისების სტრუქტურულ დეფიციტზე მიუთითებს: ფსიქოლოგიური დახმარება და რეაბილიტაცია მხოლოდ გაერთიანებული თემების დაახლოებით ერთ მეხუთეშია ხელმისაწვდომი. ლუბინეცი ასევე აღნიშნავს, რომ ვეტერანების უფლებების დარღვევისთვის მოხელეთა ეფექტიანი პასუხისმგებლობა პრაქტიკულად არ არსებობს — გამოძიებები, წესით, ფორმალური წერილობითი პასუხებით („ვიდპისკი“) სრულდება. ეს ყველაფერი სწორედ მაშინ ჟღერდება, როცა ვეტერანთა საქმეთა ახლად დანიშნული სამოქალაქო მინისტრი ვიტალი კიმი საზოგადოებრივი პროტესტის წინაშე დგას, რაც პოლიტიკურ სტავკას ამკვეთრებს.

რა მოხდა

უკრაინის უმაღლესი რადას უფლებადამცველმა დმიტრო ლუბინეცმა Radio NV-სთან ინტერვიუში განაცხადა, რომ უკრაინის ვეტერანების 50%-ზე მეტი მიიჩნევს, რომ მათი უფლებები არა უბრალოდ ირღვევა, არამედ სახელმწიფოს მხრიდან საერთოდ დაუცველია. ამ მოსაზრების დასაბუთებლად მან ომბუდსმენის სამსახურის მიერ ჩატარებული ექსპერტული გამოკითხვა მოიშველია, რომელშიც 1 000-ზე მეტმა ვეტერანმა და ვეტერანმა ქალმა მიიღო მონაწილეობა, ასევე ორი წლის განმავლობაში სხვადასხვა გაერთიანებულ თემში განხორციელებული 200-ზე მეტი მონიტორინგული ვიზიტი და შემოსავალი საჩივრების ანალიზი.

ლუბინეცმა აღნიშნა, რომ ამჟამად უკრაინაში 2 მილიონზე მეტი ვეტერანია და ომის დასრულების შემდეგ ეს რიცხვი 5-დან 6,5 მილიონამდე შეიძლება გაიზარდოს — ფაქტორი, რომელმაც, მისი თქმით, შემდეგი 30 წლის განმავლობაში ყველა სფეროში სახელმწიფო პოლიტიკას უნდა განსაზღვროს. 2026 წლის პირველ რვა თვეში ომბუდსმენის სამსახურმა ვეტერანებისგან 1 900-ზე მეტი საჩივარი მიიღო, რაც 2025 წლის მთელი წლის განმავლობაში მიღებულ ოდნავ მეტ 2 000 საჩივარს უახლოვდება.

ყველაზე ხშირი საჩივრები ფინანსური დახმარების მიღებას, სხვადასხვა დოკუმენტისა და მოწმობის მოპოვებას და სამედიცინო და ფსიქოლოგიურ რეაბილიტაციაზე ხელმისაწვდომობას ეხება. ლუბინეცი მოხელეებს აკრიტიკებს იმისთვის, რომ ვეტერანებს ფრაგმენტირებული და არასინქრონიზებული რეესტრებიდან საკუთარი დოკუმენტაციის თავად შეგროვება აიძულებინეს, და ამბობს, რომ ვეტერანებს ხშირად ეპყრობიან „არა უბრალოდ პატივისცემის გარეშე, არამედ უბრალოდ როგორც ზედმეტ ადამიანებს“. მისი თქმით, ვეტერანების უფლებების დარღვევისთვის მოხელეთა რეალური პასუხისმგებლობა არ არსებობს — გამოძიებები, წესით, ფორმალური წერილობითი პასუხებით სრულდება.

მონაცემები ლოკალურ დონეზეც მწვავე ხარვეზებს აჩვენებს: ფსიქოლოგიური დახმარების ცენტრები მოქმედებს მხოლოდ გაერთიანებული თერიტორიული თემების (ОТГ) 18%-ში, დამატებითი რეაბილიტაციის სერვისები კი — 20%-ში. ლუბინეცი ძირითად ცვლილებად ყოველ თემში ეფექტიანი მხარდაჭერის ქსელის შექმნას ასახელებს.

განცხადება იმ ფონზე გაკეთდა, როცა 16 ივლისს უმაღლესმა რადამ სერგი კორეცკის მთავრობის უმეტესობის მინისტრი დანიშნა, ხოლო ყოფილი მიკოლაივის საოლქო სამხედრო ადმინისტრაციის უფროსი ვიტალი კიმი ვეტერანთა საქმეთა მინისტრობას შეუდგა. 23 ივლისს, კიევში თავდაცვის მინისტრის მიხეილ ფედოროვის გათავისუფლების წინააღმდეგ გამართულ საპროტესტო აქციებზე დემონსტრანტებმა კიმის გადაყენებაც მოითხოვეს, იმ საფუძვლით, რომ ის სამხედრო ვეტერანი არ არის. კიმმა პროტესტებს უპასუხა, რომ ვეტერანებისთვის საჭირო ცვლილებების განსახორციელებლად ერთ წელიწადს გამოყოფს და ახალი მხარდაჭერის სისტემა გამოაცხადა, რომელშიც შეიარაღებული ძალების თითოეულ სახეობას საკუთარი თემი და პატრონაჟის სისტემა ექნება.

როგორ აშუქებენ უკრაინული წყაროები

მოწოდებული ყველა წყარო უკრაინულენოვანი შიდა მედიაა. ცენტრალური ხმა მასალაში უმაღლესი რადას ომბუდსმენის სამსახურია, რომელიც ვეტერანთა უფლებების მდგომარეობის შეფასებისას ავთენტურ წყაროდ წარმოჩინდება და მისი მკვეთრი შეფასება სახელმწიფოს არაეფექტიანობის შესახებ გაძლიერებულია. უკრაინული მედია ამ მონაცემებს არსებულ პოლიტიკურ კონტექსტთან აკავშინებს — სერგი კორეცკის მთავრობის ფორმირებასთან, ვიტალი კიმის ვეტერანთა საქმეთა მინისტრად დანიშვნასთან და 23 ივლისის კიევის საპროტესტო აქციებთან, სადაც მისი ვეტერანით ჩანაცვლება მოითხოვეს. ჩარჩო მთლიანობაში ვეტერანთა მხარდაჭერის საკითხს ეროვნული პასუხისმგებლობის და ადგილობრივ დონეზე სერვისების სიცოცხლისუნარიანობის საკითხად აყალიბებს.

კონტექსტი

ლუბინეცმა თავისი შეფასების საფუძვლად ომბუდსმენის სამსახურის მიერ 1 000-ზე მეტი ვეტერანისა და ვეტერანი ქალის ჩართვით ჩატარებული ექსპერტული გამოკითხვა, ორი წლის განმავლობაში სხვადასხვა თემში განხორციელებული 200-ზე მეტი მონიტორინგული ვიზიტი და შემოსავალი საჩივრების ანალიზი მოიშველია. ყველაზე გავრცელებული საჩივრები ფინანსურ დახმარებას, სხვადასხვა მოწმობისა და დოკუმენტის მიღებას, და სამედიცინო და ფსიქოლოგიურ რეაბილიტაციაზე ხელმისაწვდომობის დაბრკოლებებს შეეხებოდა. ლუბინეცი ამბობს, რომ ვეტერანებს ხშირად უწევთ ფრაგმენტირებული და არასინქრონიზებული რეესტრებიდან ინფორმაციის თავად შეგროვება და მოხელეები მათ ზოგჯერ „არა უბრალოდ პატივისცემის გარეშე, არამედ უბრალოდ როგორც ზედმეტ ადამიანებს“ ეპყრობიან.

16 ივლისს უმაღლესმა რადამ სერგი კორეცკის ხელმძღვანელობით ახალი მთავრობის უმეტესობის მინისტრი დანიშნა, ყოფილი მიკოლაივის საოლქო სამხედრო ადმინისტრაციის უფროსი ვიტალი კიმი კი ვეტერანთა საქმეთა მინისტრად დაინიშნა. 23 ივლისს კიევში, თავდაცვის მინისტრ მიხეილ ფედოროვის გათავისუფლების წინააღმდეგ გამართულ საპროტესტო აქციებზე, დემონსტრანტებმა კიმის გადაყენებაც მოითხოვეს, იმ საფუძვლით, რომ ის სამხედრო ვეტერანი არ არის; სამოქალაქო საზოგადოების წარმომადგენლები აცხადებდნენ, რომ ეს პოსტი ვეტერანს უნდა ეკავო. კიმმა პროტესტებს უპასუხა, რომ ვეტერანებისთვის საჭირო ცვლილებების განსახორციელებლად ერთ წელიწადს გამოყოფს, და გამოაცხადა ახალი მხარდაჭერის სისტემა, რომელშიც შეიარაღებული ძალების თითოეულ სახეობას საკუთარი თემი და პატრონაჟის სტრუქტურა ექნება.