საბჭოს ექსპერტთა ჯგუფმა GREVIO-მ უკრაინის შესახებ სტამბოლის კონვენციის შესრულების პირველი საბაზო ანგარიში გამოაქვეყნა
საბჭოს ევროპის ექსპერტთა ჯგუფმა ქალების მიმართ ძალადობისა და ოჯახში ძალადობის წინააღმდეგ მოქმედების საკითხებში (GREVIO) 4 სექტემბერს გამოაქვეყნა უკრაინის მიერ სტამბოლის კონვენციის შესრულების პირველი საბაზო ანგარიში. მასში ნაჩვენებია, რომ ომის პირობებში კიევმა რეფორმები განახორციელა, მაგრამ კვლავ რჩება სერიოზული ხარვეზები: მოძალადეებისთვის სასჯელი მსუბუქია, მუდამინდელი შევიწროება კრიმინალურ დანაშაულად არ ითვლება, ხოლო მსხვერპლის პირადი საჩივრის გარეშე მრავალი საქმე საერთოდ არ იხსნება.
მთავარი მომენტები
- GREVIO-მ 4 სექტემბერს გამოაქვეყნა უკრაინის შესახებ სტამბოლის კონვენციის შესრულების პირველი საბაზო ანგარიში.
- უკრაინამ სტამბოლის კონვენცია 2022 წლის ივლისში რატიფიცირა, ძალაში 2022 წლის 1 ნოემბერს შევიდა.
- GREVIO-მ დადებითად შეაფასა უკრაინის ნება სტამბოლის კონვენციის შესრულებისთვის სრული მასშტაბის ომის პირობებში.
- ექსპერტებმა მოძალადეებისთვის სასჯელი მსუბუქად მიიჩნიეს, ხშირად მხოლოდ ჯარიმით ან საზოგადოებრივი სამუშაოებით შემოიფარგლება.
- მუდამინდელი შევიწროება (stalking) უკრაინაში კვლავ არ ხდება კრიმინალურ დანაშაულად.
- მსხვერპლის პირადი საჩივრის გარეშე ბევრ საქმეზე წარმოება საერთოდ არ იწყება.
- GREVIO მოუწოდებს უკრაინას კონვენციის თანმიმდევრულ განხორციელებას ქვეყნის მასშტაბით და სასჯელის გამკაცრებას, მათ შორის პატიმრობის ჩათვლით.
რატომ არის მნიშვნელოვანი
ეს არის სტამბოლის კონვენციის რატიფიცირებიდან პირველი ოფიციალური საბაზო შეფასება, რომელიც ადგენს როგორც მიღწევებს, ისე კონკრეტულ საკანონმდებლო ხარვეზებს — მუდამინდელი შევიწროების დეკრიმინალიზაციის ჩათვლით, მსუბუქი სასჯელების და საქმეების მსხვერპლის საჩივრის გარეშე არ დაწყების ჩათვლით — რაც ომის დროს ქალებისა და გოგონების დაცვაზე პირდაპირ მოქმედებს. ანგარიში ასევე აფიქსირებს სამხედრო სამსახურის გამოცდილებასა და მძიმე ოჯახურ ძალადობას შორის კავშირის ზრდას, რაც პოსტტრავმული სტრესის და რეინტეგრაციის საკითხებს პოლიტიკის დღის წესრიგში აყენებს.
რა მოხდა
2026 წლის 4 სექტემბერს საბჭოს ევროპის ექსპერტთა ჯგუფმა ქალების მიმართ ძალადობისა და ოჯახში ძალადობის წინააღმდეგ მოქმედების საკითხებში (GREVIO) გამოაქვეყნა უკრაინის შესახებ სტამბოლის კონვენციის შესრულების პირველი საბაზო ანგარიში. შეფასება ეფუძნება უკრაინის სახელმწიფო ანგარიშს, სამოქალაქო და უფლებადამცველი ორგანიზაციების მასალებს და კიევში სამდღიანი საველე ვიზიტის შედეგებს. GREVIO-მ დადებითად შეაფასა სტამბოლის კონვენციის შესრულებისადმი უკრაინის პოლიტიკური ნება სრული მასშტაბის ომის პირობებში და მთელი რიგი რეფორმები: 2024 წელს სექსუალური შევიწროებისთვის ადმინისტრაციული პასუხისმგებლობის შემოღება, 2023–2024 წლებში სპეციალიზებული სამსახურების ქსელის გაფართოება (თავშესაფრები, კრიზისული ცენტრები, ცხელი ხაზები, იურიდიული და ფსიქოლოგიური დახმარება) და დაახლოებით 700 მრავალპროფილური მობილური ბრიგადის მუშაობა, მათ შორის სოფლად. გენერალური პროკურორის ოფისში შეიქმნა ოჯახში ძალადობის წინააღმდეგ სპეციალიზებული ქვედანაყოფი, მობილური პოლიციის ჯგუფები ამ მიმართულებით 2018 წლიდან მუშაობს, ხოლო სრული მასშტაბის შეჭრის შემდეგ ნაციონალურმა პოლიციამ, პროკურატურამ და სუს-მა ომთან დაკავშირებული სექსუალური ძალადობის გამოძიების სფეროში მასშტაბური სწავლება გაიარეს. თუმცა ანგარიშში მკაცრი შენიშვნებიცაა: მოძალადეებისთვის სასჯელი ხშირად მხოლოდ ჯარიმით ან საზოგადოებრივი სამუშაოებით შემოიფარგლება, მუდამინდელი შევიწროება ჯერ კიდევ არ ხდება კრიმინალურ დანაშაულად, ხოლო ზოგიერთ დარღვევაზე საქმე მსხვერპლის პირადი საჩივრის გარეშე საერთოდ არ იწყება. GREVIO ასევე შეშფოთებას გამოხატავს, რომ ომთან დაკავშირებული სტრესი საზოგადოებაში ძალადობისადმი ტოლერანტობას ზრდის და აფიქსირებს სამხედრო სამსახურის გამოცდილებასა და მძიმე ოჯახურ ძალადობას შორის კავშირის გაძლიერებას.
როგორ აშუქებენ უკრაინული წყაროები
უკრაინულენოვანი მედია (მათ შორის სააგენტოები და ჟურნალისტთა დაცვაზე ორიენტირებული გამოცემა) ანგარიშს ორმაგად წარმოაჩენს: ერთი მხრივ, როგორც მტკიცებულებას იმისა, რომ რეფორმა უკრაინაში ომის პირობებშიც გრძელდება — სპეციალიზებული პროკურორის ქვედანაყოფი, მობილური პოლიციის ჯგუფები, თავშესაფრების ქსელი და დაახლოებით 700 მობილური ბრიგადა; მეორე მხრივ, როგორც საბაზო ხაზს, რომლის მიმართაც მოსალოდნელია შემდგომი საკანონმდებლო და აღსრულების ნაბიჯები. ჟურნალისტებზე ფოკუსირებული პუბლიკაცია გამოჰყოფს GREVIO-ს მოწოდებას ქალ ჟურნალისტების ონლაინ-შეტევებისგან დაცვის გაძლიერებისკენ და იშველიება ეროვნულ მონაცემებს (UNESCO-ს და «ქალები მედიაში» კვლევას) ონლაინ-ძალადობის გავრცელების შესახებ უკრაინაში.
როგორ აშუქებენ საერთაშორისო წყაროები
ინგლისენოვანი ფაქტების ერთობლიობა GREVIO-ს დასკვნებს ნეიტრალურად ასახავს: დადებითი შეფასებები — პოლიტიკის კოორდინაცია, სპეციალიზებული სამსახურები, სამართალდამცავების სწავლება ომთან დაკავშირებული სექსუალური ძალადობის სფეროში — და მთავარი შენიშვნები ერთად ჩამოთვლილია. განსაკუთრებული აქცენტი კეთდება GREVIO-ს ჯვარედინ რეკომენდაციებზე: კონვენციის თანმიმდევრული განხორციელება მთელი ქვეყნის მასშტაბით, ქალების მიმართ ძალადობის ყველა ფორმის დაფარვა და პროპორციული და შემაკავებელი სასჯელის უზრუნველყოფა, მათ შორის პატიმრობის ჩათვლით, ომთან დაკავშირებული სტრესის ფონზე ძალადობისადმი ტოლერანტობის ზრდის შეშფოთებასთან ერთად.
სად განსხვავდება გაშუქება
წყაროები ფაქტებზე თანხმდებიან, მაგრამ ტონში განსხვავდებიან: ზოგიერთი უკრაინული გამოცემა (მაგ. Укрінформ) ანგარიშს პირველ რიგში ომის პირობებში მიღწევების აღიარების კონტექსტში წარმოაჩენს, ხოლო სხვები (მაგ. ZN.UA, «Детектор медіа») უფრო მეტად ხაზს უსვამენ GREVIO-ს მიერ გამოვლენილ სამართლებრივ და ინსტიტუციურ ხარვეზებს.
კონტექსტი
უკრაინამ სტამბოლის კონვენცია 2022 წლის ივლისში რატიფიცირა, ძალაში 2022 წლის 1 ნოემბერს შევიდა. რატიფიცირებამდე 2017 წელს მიღებულ იქნა კანონი ოჯახში ძალადობის პრევენციისა და მასთან ბრძოლის შესახებ, 2024 წელს კი — ადმინისტრაციული პასუხისმგებლობა სექსუალური შევიწროებისთვის. 2023–2024 წლებში გაფართოვდა ოჯახში ძალადობის მსხვერპლთა მხარდაჭერის სპეციალიზებული სამსახურების ქსელი (თავშესაფრები, კრიზისული ცენტრები, ცხელი ხაზები, იურიდიული და ფსიქოლოგიური დახმარება), მათ შორის სოფლად მომუშავე დაახლოებით 700 მრავალპროფილური მობილური ბრიგადით. გენერალური პროკურორის ოფისში შეიქმნა ოჯახში ძალადობის წინააღმდეგ სპეციალიზებული ქვედანაყოფი, ხოლო მობილური პოლიციის რეაგირების ჯგუფები ამ მიმართულებით 2018 წლიდან მუშაობს. სრული მასშტაბის შეჭრის შემდეგ ნაციონალურმა პოლიციამ, პროკურატურამ და სუს-მა ომთან დაკავშირებული სექსუალური ძალადობის გამოძიების სფეროში მასშტაბური სწავლება გაიარეს.